Türkiye’de inovasyonun gelişimine bakılırken, öncelikli olarak Kalkınma Planlarındaki Ar-Ge ve yenilik kapsamındaki politikaları değerlendirmek doğru bir başlangıç noktası olacaktır. Teknoloji geliştirme ve inovasyon faaliyetlerinin özel sektör odaklı olarak artırılarak katma değere dönüştürülmesi, inovasyona dayalı bir ekosistem oluşturularak inovatif fikirlerin ticarileştirilmesi ve teknoloji yoğun ürün ve hizmetlerle Türkiye’nin rekabet gücünün artırılması Kalkınma Planlarındaki inovasyon politikalarının temel hedefleri olarak belirlenmiştir. Türkiye’de 1963 yılından bu yana dokuz adet beş yıllık Kalkınma Planı uygulanmış ve son olarak 2014-2018 yıllarını kapsayan Onuncu Kalkınma Planı yürürlüğe girmiştir. Uygulanan beş yıllık Kalkınma Planları çerçevesinde, Ar-Ge faaliyetleri ile konuyla ilgili destek ve teşvikler farklı boyutlarda gündeme gelmiştir. (İTO, 2014)

Kalkınma Planlarında Ar-Ge faaliyetleri gerçekleştiren şirketlerin önemli bir bölümünün küçük ölçekli ve desteğe ihtiyaç duyan yapılar olduğunun altı çizilmekte ve bu yapılara finansal açıdan destek sunulmasının önemine vurgu yapılmaktadır. Yedinci Kalkınma Planından itibaren risk sermayesi kurumlarının desteklenmesinin altı çizilmiştir. Venture Capital olarak bilinen Risk Sermayesi fonları özel sektör eliyle de yaygınlaşmıştır. Devlet ayrıca Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı, TÜBİTAK ve KOSGEB aracılığı ile girişimlere hibe desteği sağlamaktadır. Kamu kaynakları üzerinden girişimcilere sunulan bir diğer destek ise, kuluçka ve kümelenme merkezleri kuruluşuna sağlanan teşviklerdir. (İTO, 2014)

Devlet tarafından kurulan veya kurulmasına katkıda bulunulan araştırma altyapılarının bilgi üretimi ve teknoloji geliştirilmesi kapsamında oynadığı rol giderek artmaktadır. Değişik kesimlerden paydaşları bir araya getirerek toplumun karşılaştığı sorunlara çözüm bulma ve yeni fırsatları değerlendirme hususunda önemli bir araç olan araştırma altyapıları, bilim topluluklarının şekillenmesi ve işbirlikleri kurulmasının yanı sıra nitelikli insan gücünün çekilmesi ve üretilen bilginin özel sektörle paylaşılmasına da önemli katkılar sağlamaktadır. (T.C. Kalkınma Bakanlığı, 2017)

Ar-Ge mevzuatı ve nakit destek programları kapsamında Türkiye’de Ar-Ge faaliyeti yürüten şirketlere farklı teşvik ve destekler sunulmaktadır. 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu (Resmi Gazete, 2001) ve 5746 sayılı Ar-Ge ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun (Resmi Gazete, 2016)  ile sağlanan teşvikler arasında kurumlar vergisi istisnası, Ar-Ge ve tasarım indirimi, gelir vergisi stopajı teşviki, damga vergisi istisnası, KDV istisnası gibi farklı başlıklarda şirketlerin Ar-Ge faaliyetlerini artırmasını teşvik edecek önemli destekler yer almaktadır. Aynı zamanda, 2016 yılında yasalaşan Ar-Ge Reform Paketi ile Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine sağlanan destek ve teşviklerin kapsamı genişletilmiştir.

Ayrıca, 2008 yılında kabul edilen Ar-Ge Kanunu son şeklini Onuncu Kalkınma Planı ile planda yer alan Öncelikli Teknoloji Alanlarında Ticarileştirme Programı ve Kamu Alımları Yoluyla Teknoloji Geliştirme ve Yerli Üretim Programı kapsamında yasalaşan Ar-Ge Reform Paketi ile almıştır. Bu paket,  Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine sağlanan destek ve teşviklerin kapsamını genişletmek amacıyla hazırlanmıştır. (T.C. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 2016)

Bu reform paketi kapsamında gerçekleştirilen ve planlanan çalışmalar aşağıda sıralanmaktadır:

• Ar-Ge Merkezi asgari şartlarında değişiklik yapılmıştır.
• Ar-Ge ve tasarım merkezlerinde istihdam edilmesi gereken asgari Tam Zaman Eşdeğer (TZE) personel sayısı azaltılmıştır.
• Temel bilimler alanlarından mezun personel için sağlanan ek desteklerin kapsamında değişiklik yapılmıştır.
• Gelir vergisi stopaj teşviki uygulaması hayata geçirilmiştir.
• Sigorta primi desteği uygulaması getirilmiştir.
• Damga ve gümrük vergisi istisnası uygulaması başlatılmıştır.
• Rekabet öncesi işbirliği projelerine ek destek getirilmiştir.
• Tasarım merkezinin ve tasarım faaliyetlerinin desteklenmesi amaçlanmaktadır.
• Siparişe dayalı Ar-Ge faaliyeti yürüten Ar-Ge veya tasarım merkezleri için siparişi veren şirketlerin de desteklenmesi amaçlanmaktadır.
• Öğretim elemanlarının Ar-Ge veya tasarım merkezlerinde istihdamının sağlanması planlanmaktadır.
• Tasarım tescil giderlerinin Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından karşılanması öngörülmektedir.
• Teknogirişim sermayesi desteği sağlanmakta ve teknogirişim sermaye desteği almış projelerin finansmanında kullanılmak üzere diğer şirketler tarafından sağlanan sermaye desteklerinin teşviklere konu edilmesi hedeflenmektedir.

Türkiye’de imalat sanayinin teknoloji içeriğinin yükseltilmesi ve uluslararası rekabet gücünün artırılması, küçük ve orta ölçekli işletmelerin ekonomi içindeki payının artması bağlamında Ar-Ge faaliyetleri büyük önem taşımaktadır. Orta-yüksek ve yüksek teknolojili sektörlerde, özellikle Türkiye’nin uluslararası rekabet gücü açısından belli bir altyapıya sahip bulunduğu otomotiv, diğer ulaştırma araçları (raylı sistemler, hava taşıtları, gemi yapımı vb.), makine, elektrikli teçhizat gibi sektörlerde teknoloji düzeyinin geliştirilmesi, bu doğrultuda gelecek dönemde bir sıçramanın gerçekleştirilmesi, uluslararası değer zincirindeki etkinliğin artırılması açısından kritik görünmektedir.

Türkiye’nin bilim, teknoloji ve yenilik kapasitesinin geliştirilmesine verilen önem doğrultusunda Onuncu Kalkınma Planının ana eksenlerinden biri “Yenilikçi Üretim, İstikrarlı Yüksek Büyüme” olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda, Ar-Ge ve yenilik politikalarının temel amacı, teknoloji ve yenilik faaliyetlerinin özel sektör odaklı artırılarak faydaya dönüştürülmesi, yeniliğe dayalı bir ekosistem oluşturularak araştırma sonuçlarının ticarileştirilmesi ve markalaşmış teknoloji yoğun ürünlerle ülkemizin küresel ölçekte yüksek rekabet gücüne erişmesine katkıda bulunulması olarak tespit edilmiştir. Özel sektörün yenilik yapma yeteneğinin artırılması, araştırmacı insan gücünün geliştirilmesi, araştırma sonuçlarının ticarileştirilmesi, araştırma desteklerinin etkinliğinin artırılması ile araştırma altyapılarının etkin kullanımının sağlanması bu kapsamda öne çıkan politika alanlarını teşkil etmektedir.

Türkiye’de Ar-Ge ve inovasyonun gelişimini desteleyecek politikalar, bu politikalarda yer alan hedeflerin gerçekleştirilmesini sağlayacak projeler, sağlanan destekler ve teşvikler, Türkiye büyüme vizyonu ile eşzamanlı bir şekilde artmaktadır. Gerek altyapılara sağlanan destekler gerekse de özel sektörün teknoloji geliştirmesine yönelik yatırımlar ile Türkiye’nin inovasyon vizyonuna ulaşması yolunda atılan adımlar devam etmektedir.

Şirketlerin artan rekabete ayak uydurabilmeleri ve rekabet avantajı sağlayacak güçlerini artırabilmeleri için ürünlerini ve hizmetlerini sürekli olarak geliştirmeleri ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. İnovasyon bu değişim, yenilenme ve dönüşüm için gereken önemli araçlardan birisi olarak görülmektedir.

İnovasyon, Latince “innovatus” kelimesinden gelmekte ve “toplumsal, kültürel ve idari ortamda yeni yöntemlerin kullanılmaya başlanması” olarak ifade edilmektedir. (Elçi, 2006) İnovasyon konusunda yapılan ilk tanımın ünlü ekonomist Shumpeter’a ait olduğu görülmektedir. Schumpeter neoklasik iktisatın kabul ettiği üretim fonksiyonuna teknoloji ve ekonomik unsurları ekleyerek fonksiyonu genişletmiş ve inovasyon kavramını gündeme getirmiştir. Schumpeter’a göre, bir icadın yenilik yaratabilmesi için mutlaka üretim faaliyetine uygulanması gereklidir. Bu bağlamda Schumpeter, inovasyonun herhangi bir icadın ticari alanda uygulanması ile mümkün olabileceğini belirtmiştir. (Er, 2013) Dolayısıyla, yenilik ticari başarıya dönüştürüldüğü sürece inovasyon olarak değerlendirilmektedir.

İnovasyonun tarihinin insanlığın tarihi kadar eski olduğunu söylemek mümkündür. İnsanoğlu tarihsel süreç içerisinde, ilkçağlardan bu yana yaşamını sürdürebilmek amacıyla her türlü olumsuz koşula rağmen ihtiyaçlarını yenilikler ve icatlarla karşılamıştır.

1. Dünya Savaşı sonrasında ekonomistlerin girişimcilik ve inovasyon üstüne yaptıkları çalışmalar artmıştır. Bu dönemde inovasyon üzerindeki en önemli etkinin endüstriyel Ar-Ge çalışmaları olduğu müşahede edilmiştir. Bu da radar, havacılık, roketler, yeni silahlar gibi önemli teknolojik gelişmelere neden olmuştur. Ancak savaş sonrası askeri harcamalar olmaksızın önemli teknolojik ve ekonomik gelişme gösteren Almanya ve Japonya örnekleri, askeri harcamalar ve Ar-Ge harcamaları ile ekonomik büyüme arasında tam doğrusal bir korelasyon olmadığını, ilişkinin daha karmaşık bir yapı arz ettiğini göstermiştir. Günümüzde inovasyonun ve ekonomik büyümenin kaynağı olarak şirketler gösterilmektedir. Bu yeni yaklaşımda, üretimin şirket içindeki organizasyonu ve teknik iş bölümü sonucu gerçekleşen teknolojik öğrenme ve yenilenme esas alınmaktadır. (EGİAD, 2012)

Klasik düşünce anlayışında Adam Smith, makinelerin iyileştirilmesi ve işbölümünün nasıl buluş ve yeniliklere yol açtığını açıklamıştır. Yeniliğin verimlilik artışının en önemli kaynağı olduğunu, makinelerdeki gelişmelerin bu makineleri geliştiren kişilerin yeteneklerinin eseri olduğunu ve onların bu işi kendilerine meslek edindiğini ifade etmiştir. Böylece, faydalı ekonomik bilginin üretimini teşvik eden ve spekülatif faaliyetlerde bulunan yeni bir uzmanlar sınıfına işaret etmiştir. Zenginliğin kaynağı olarak sermaye stokundaki artışı ve emeğin uzmanlaşmasını görmüştür. (Er, 2013)

Köklerini Adam Smith’te bulan neoklasik iktisat 1980’lere kadar hakim olmuş, fakat daha sonra teknoloji ve yenilik konularında yetersiz kalarak yerini evrimci iktisada bırakmıştır. Neoklasik yaklaşım firmaların kaynakları ve teknolojik yetenekleri ile kaynak tahsis sürecini incelerken, evrimci yaklaşım firmaların yeni teknolojileri nasıl geliştirdiğini ve teknolojik yeniliklere nasıl uyum sağladığını incelemektedir. (Trott, 2008)

Schumpeter ekonomik dönemleri refah, durgunluk, bunalım ve canlanma olarak dört ayrı aşamada ele almaktadır. Schumpeter’e göre, ekonomide çeşitli zamanlarda ortaya çıkan yenilikler ve bunların kendi alanlarındaki yatırımları uyarıcı etkileri farklı olmaktadır. Schumpeter’e göre ekonomik dalgalanmalar, aslında ekonominin yeniliklere kendini uydurma sürecidir ve ekonomide yeni bir ürünün ortaya çıkma süreci üç aşamadan oluşur. İlk aşama, yeni fikirleri kapsayan buluş aşamasıdır. İkinci aşama, yeni fikirlerin pazarlanabilir ürün ve süreçler haline getirildiği yenilik aşamasıdır. Yenilik, buluşun ilk ticari uygulama aşamasıdır. Üçüncü aşama ise, yeni ürün ve süreçlerin potansiyel pazarlara yayıldığı yayılma aşamasıdır. (EGİAD, 2012)

Tarihsel süreçte, yeni ürünlerin ekonomik büyüme konusundaki önemine ilk değinen ekonomist Schumpeter’den, inovasyonu fikir oluşturma, teknoloji geliştirme, yeni ya da iyileştirilmiş bir ürünün, imalat sürecinin veya ekipmanın üretimi ve pazarlama sürecini içeren tüm faaliyetlerin yönetimi şekli olarak tanımlayan Trott’a kadar inovasyon ve ekonomik büyümenin birlikte ele alındığı görülmektedir. Diğer yandan, karmaşık, çok boyutlu ve çıktıları tam olarak tahmin edilemeyen faaliyetler barındırması sebebiyle inovasyon ile ilgili ölçümlerin zorluğu da bir diğer önemli konu olarak dikkat çekmektedir.

Ekonomik büyümenin temel faktörlerinden biri olan inovasyon, topluma geniş çaplı faydalar da getirmektedir. Fikirler ve keşifler, yaşam standardımızı iyileştirirken inovasyon ile daha yüksek güvenlik standartları, daha iyi sağlık hizmetleri, daha kaliteli ürünler ve çevre açısından daha olumlu ürünler ve hizmetler tüketicilere sunulmaktadır. Hızla değişen dünya, şirketler için fırsatlar yaratmakta, bu bağlamda inovasyon, şirketlerin bu değişimlere en uygun şekilde ayak uydurmalarına yardımcı olmaktadır. Değişen müşteri beklentileri, değişen rakipler, değişen teknolojiler ve değişen yasal düzenlemeler inovasyon için önemli fırsatlar sunmaktadır. İnovasyon, şirketlerin karlılığını artırmakta ve istihdam yaratarak ekonomik büyümeyi etkin bir biçimde desteklemektedir.

Şirketler farklı inovasyon türlerini uygulayarak, pazar paylarını artırıp yeni pazarlara girmelerine olanak sağlayacak yeni ürün/hizmet geliştirmekte, mevcut ürün veya hizmetlerinde müşteri ihtiyaçlarına daha iyi cevap verecek ve dolayısıyla daha geniş bir kesim tarafından tercih edilecek şekilde iyileştirmeler yapmakta ve ürün ve hizmetlerinin daha hızlı ve daha iyi fiyatlarla üretilmesini ve satılmasını sağlayacak süreçler tasarlamaktadır. Tüm bunlar, şirketlerin rekabet gücünü artıracak faktörler olarak sektörü ve büyüklüğü ne olursa olsun tüm şirketlerin inovasyona yönelmesini kaçınılmaz kılmaktadır.

Günümüzde çok hızlı değişen teknoloji, şirketlerin dönüşümlerini hızla tamamlayarak sektörlerindeki dinamiklere sürekli adapte olmasını gerektirmektedir. Daha ‘Cloud’ teknolojisi gibi dönüşümler henüz yaygınlaşmaktayken, ‘Artificial Intelligence’ (AI), ‘Internet of Things’ (IoT) ve ‘Augmented Reality’ (AR) gibi teknolojiler hızla uygulama alanları bulmaya başlamaktadır.