Dijital Ürün Pasaportu: Sürdürülebilirlikten Rekabet Avantajına

Küresel ölçekte yaşanan dijital dönüşüm ve sürdürülebilirlik hedefleri, üretim ve tüketim biçimlerini köklü biçimde değiştirmektedir. Avrupa Birliği’nin Yeşil Mutabakat kapsamında geliştirdiği Dijital Ürün Pasaportu (Digital Product Passport – DPP) yaklaşımı, bu dönüşümün en somut uygulamalarından biri olarak öne çıkmaktadır. DPP, ürünlerin yaşam döngüsü boyunca şeffaf bilgi sunabilmesini sağlayarak hem işletmeler hem de tüketiciler için önemli bir değer yaratmaktadır. Avrupa Komisyonu, bu sistemi ürünlere ait çevresel, teknik ve tedarik zincirine yönelik bilgilerin dijital bir kimlik üzerinden sunulmasını amaçlayan bir yaklaşım olarak tanımlamaktadır. Avrupa Komisyonu verilerine göre, bir ürünün çevresel etkilerinin yaklaşık %80’i tasarım aşamasında belirlenmektedir.¹ Bu durum, ürünlere ilişkin doğru ve erken veriye erişimin neden kritik olduğunu açıkça göstermektedir.

DPP, bir ürünün üretiminden kullanım aşamasına ve geri dönüşüm süreçlerine kadar uzanan yolculuğunu belgeleyen dijital bir kimlik kartı niteliği taşımaktadır. Ürünün bileşenleri, tedarik zinciri verileri, karbon ayak izi, tamir edilebilirlik düzeyi ve geri dönüştürülebilirlik bilgileri gibi kritik unsurların standart bir formatta paylaşılmasını mümkün kılmaktadır. Bu yapı, ürünlerin yaşam döngüsündeki tüm aşamaları görünür hâle getirmekte, bu bilgileri doğrulamakta ve ilgili paydaşların değerlendirmesine sunmaktadır. Sistem, yalnızca düzenleyici uyumu desteklemekle kalmayıp aynı zamanda tüketicilere bilinçli tercih yapma imkânı sunmakta ve geri dönüşüm süreçlerinin daha verimli yürütülmesine katkı sağlamaktadır. Bu kapsamda DPP’nin temel amaçlarının şeffaflığı artırmak, izlenebilirliği güçlendirmek ve döngüsel ekonomiye geçişi hızlandırmak olduğu söylenebilir.

DPP, Avrupa Birliği’nin Sürdürülebilir Ürünler İçin Eko-Tasarım Tüzüğü (Eco-design for Sustainable Products Regulation – ESPR) kapsamında düzenlenmektedir. ESPR, yalnızca enerji verimliliğine odaklanan önceki eko-tasarım anlayışını aşmakta ve ürünleri tüm yaşam döngüsü boyunca ele alan döngüsel ekonomi odaklı bir çerçeve sunmaktadır. 2024 yılında yürürlüğe giren bu tüzük, bir ürünün “çevre dostu” sayılabilmesi için artık sadece az enerji tüketmesinin yeterli olmadığını, hammadde aşamasından ömür sonuna kadar tüm süreçlerin şeffaf olması gerektiğini hükme bağlamaktadır. DPP, bu şeffaflığı sağlayan teknolojik bir zorunluluk olarak nitelendirilmektedir.

Şekil-1: Dijital Ürün Pasaportu ve Pasaport Sistemi ²

ESPR kapsamında oluşturulan bu çerçeve içinde, DPP’ye ilişkin ilk bağlayıcı uygulamanın bataryalar alanında şekillendiği görülmektedir. AB Batarya Tüzüğü, belirli batarya kategorileri için “battery passport” niteliğinde elektronik bir kayıt öngörmekte ve bu yaklaşımı DPP’nin ilk zorunlu örneklerinden biri hâline getirmektedir.³ BatteryPass tarafından yayımlanan içerik rehberinde de, AB’nin daha geniş DPP hedefleri kapsamında ilk zorunluluğun bataryalarda 2027’den itibaren başlayacağı ifade edilmektedir. Ayrıca AB Batarya ve Atık Batarya Regülasyonu’nda, 18 Şubat 2027 itibarıyla hafif ulaşım araçlarında kullanılan bataryalar, endüstriyel bataryalar ve elektrikli araç (EV) bataryaları için QR kod üzerinden batarya pasaportuna erişimin zorunlu olacağı belirtilmektedir.⁴

Bataryalar alanında ortaya konulan bu ilk bağlayıcı uygulama, DPP’nin sektörler arası yayılımına yönelik genel yaklaşımın da somut bir başlangıç noktasını oluşturmaktadır. DPP uygulamasının, 2025-2030 döneminde ürün grupları bazında kademeli olarak genişleyen bir kapsamla hayata geçirilmesi öngörülmektedir. Bu çerçevede, çevresel etkisi yüksek ve değer zinciri karmaşık olan sektörler öncelikli olarak ele alınmaktadır. Demir-çelik ve alüminyum gibi ara ürünlerin yanı sıra, tekstil sektöründe özellikle giyim ve ayakkabı ürünleri, mobilya grubu (yataklar dâhil), lastikler, deterjanlar, boyalar, yağlayıcılar ve çeşitli kimyasal ürünler uygulama alanı içerisinde yer almaktadır. Buna ek olarak, enerji ile ilişkili ürünler, bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT/ICT) kapsamında değerlendirilen elektronik ve dijital ürün grupları da DPP gerekliliklerinden etkilenmektedir.⁵

Bu genişleme perspektifi, DPP’nin farklı sektörlerde nasıl somutlaştığını anlamayı gerekli kılmaktadır. Bu kapsamda CIRPASS projesi, DPP’nin sektörel uygulanabilirliğini analiz eden en kapsamlı çerçevelerden birini sunmaktadır. Proje kapsamında hazırlanan kullanım senaryoları raporunda, pasaportun veri akışını, paydaş rollerini ve ürün yaşam döngüsüne etkilerini ortaya koyan ayrıntılı değerlendirmeler yer almaktadır. Analizlerde özellikle batarya, elektronik ve tekstil sektörleri öne çıkmaktadır.⁶ Bu sektörlerin seçilmesinde, yüksek çevresel etki düzeyleri ve izlenebilirlik ihtiyacının diğer sektörlere kıyasla daha belirgin olması rol oynamıştır.

DPP;

• • • Batarya sektöründe, bataryaya ilişkin kimyasal bileşim, kullanım ömrü, şarj döngüsü geçmişi ve geri dönüştürülebilir materyal oranı gibi teknik verileri düzenli biçimde toplamakta ve görünür kılmaktadır. Bu veriler, üreticilerin ikinci ömür (second-life) senaryolarını daha sağlıklı biçimde planlamasına imkân tanımakta ve bataryaların yeniden kullanım potansiyelini daha güvenilir temellere oturtmaktadır.
    • Elektronik sektöründe, ürünlerin bileşen düzeyindeki izlenebilirliğini artırmakta ve bu sayede tamir, yeniden kullanım ve geri dönüşüm süreçlerini daha etkin hâle getirmektedir. Bu izlenebilirlik düzeyinin elektronik ürünlerde e-atık oluşumunu azaltan en etkili mekanizmalardan biri hâline gelebileceğine işaret etmektedir.
    • Tekstil sektöründe ise kullanılan malzemelerin kaynağını doğrulamakta, tedarik zincirini şeffaflaştırmakta ve geri dönüştürülebilir ürünlerin daha etkin biçimde ayrıştırılmasını mümkün kılmaktadır. Bu veri altyapısı, markaların sürdürülebilirlik iddialarını güçlendirmekte ve tüketici güvenini artırmaktadır.

Bu kademeli yayılım çerçevesi, DPP’nin farklı sektörlerde nasıl somutlaştığını anlamayı gerekli kılmaktadır. Bunun için yazının ilerleyen kısmında farklı sektörlerden çeşitli örnekler sunulacaktır.

1) Volvo ve Batarya Pasaportu Örneği

Batarya pasaportu yaklaşımının pratikte nasıl işlediğini gösteren en dikkat çekici örneklerden birini Volvo sunmaktadır. Şirket, tamamen elektrikli EX90 modeli için geliştirdiği batarya pasaportu ile kritik hammaddelerin menşe bilgisini, geri dönüştürülmüş içerik oranlarını ve karbon ayak izi verilerini dijital olarak izlenebilir hâle getirmektedir.⁷ Bu uygulama, Circulor iş birliğiyle yürütülen blokzinciri tabanlı bir sistem üzerinden çalışmakta ve ürün yaşam döngüsü boyunca doğrulanabilir bilgiler sunmaktadır. Volvo’nun yaklaşımı, 2027’de yürürlüğe girecek batarya pasaportu zorunluluğuna yönelik erken bir uyum örneği olarak öne çıkmaktadır.⁸

Volvo örneğini ilgi çekici kılan bir diğer husus, şirketin sürdürülebilirlik iddialarını ölçülebilir verilerle desteklemesidir. Şirketin paylaştığı bilgilere göre EX90 modelinde kullanılan malzemelerin %22’si geri dönüştürülmüş alüminyum, %23’ü geri dönüştürülmüş çelik ve %13’ü geri dönüştürülmüş veya biyo-bazlı polimerlerden oluşmaktadır.⁹ Bu tür veriler, DPP’nin yalnızca teknik bir araç değil, güven inşa eden bir iletişim unsuru olduğunu da göstermektedir.

2) Signify (Philips) Örneği

Benzer bir dijital kimlik yaklaşımı, aydınlatma sektöründe Signify (Philips) tarafından uygulanmaktadır. Şirket, “Hizmet Olarak Aydınlatma” (Lighting as a Service) modeli kapsamında, profesyonel ürün gamındaki armatürlere benzersiz dijital kimlikler atamıştır.¹⁰ QR kod veya NFC etiketleri aracılığıyla erişilen bu pasaportlar; lümen değeri, enerji verimliliği ve güç tüketimi gibi teknik spesifikasyonlardan, cihazın kalbi sayılan elektronik sürücü (driver) ve LED modül bilgilerine kadar detaylı veri sunmaktadır. Bu yapı, modüler onarımı mümkün kılarak ürünlerin kullanım ömrünü uzatmakta ve döngüsel ekonomi prensiplerini operasyonel düzeye taşımaktadır.

Arıza veya bakım süreçlerinde saha teknisyenleri, dijital pasaportu taratarak ürünün montaj hiyerarşisine ve yedek parça uyumluluk verilerine anında erişim sağlayabilmektedir. Bu şeffaflık, modüler onarımı mümkün kılarak, sadece işlevini yitiren bileşenin (örneğin güç kaynağı veya optik sensör) değiştirilmesine imkân tanımaktadır. Sonuç olarak sistem, tüm armatürün atığa dönüşmesini engellemekte ve ürünün toplam kullanım ömrünü %50 oranında uzatmaktadır. Signify’ın bu yaklaşımı, AB’nin “onarım hakkı” vizyonuyla örtüşmekte ve hammadde tasarrufu ile operasyonel verimliliği aynı platformda buluşturmaktadır.

3) Nobody’s Child Örneği

Tekstil ve moda sektöründe Nobody’s Child örneği, dijital şeffaflığın ticari başarıyla nasıl ilişkilendirilebileceğini ortaya koymaktadır. Marka, teknoloji ortağı Fabacus tarafından geliştirilen ve Xelacore altyapısını kullanan DPP entegrasyonu sayesinde tedarik zincirinin Tier 1’den Tier 4’e kadar tüm aşamalarından toplanan 100’den fazla veri noktasını blokzinciri tabanlı bir sistemde doğrulanabilir hâle getirmektedir.¹¹ Hammaddenin kaynağından çevresel etkilere ve onarım rehberlerine kadar uzanan bu kapsamlı veri seti, ürün ömrünün uzatılmasını hedeflerken, DPP’nin yalnızca düzenleyici bir gereklilik değil, aynı zamanda güven inşa eden stratejik bir araç olduğunu göstermektedir.

Bu yaklaşımın ticari karşılığı, moda endüstrisinin en saygın yayınlarından biri olan Drapers tarafından 2023 ve 2024 yıllarında Nobody’s Child markasının “Yılın Perakendecisi” seçilmesiyle somutlaşmıştır. Drapers’ın teknik değerlendirmeleri, söz konusu DPP sisteminin geleneksel QR kod uygulamalarından ayrışarak tedarik zinciri verilerini bütüncül ve doğrulanabilir bir yapıda sunmasının, dijital şeffaflık ile ticari başarı arasındaki doğrudan ilişkiyi güçlendirdiğini ortaya koymaktadır.

Moda ve lüks sektöründe dijital doğrulama ve DPP benzeri araçların hızla benimsendiği başka örneklere de yansımaktadır. Vogue Business Index verilerinde, üst düzey lüks markalarda dijital doğrulama araçlarının kullanım oranının H1 2024’te %53’ten H1 2025’te %67’ye yükseldiği aktarılmaktadır.¹² Certilogo’nun tüketici araştırmasına göre ise katılımcıların %71’i DPP’nin markaya duyulan güveni artıracağını düşünmektedir; %49’u marka sadakatinin artmasını beklemektedir.¹³ Buna karşın Avrupa Parlamentosu Araştırma Servisi’nin (EPRS) tekstil sektörüne odaklanan çalışması, “marka” düzeyindeki şeffaflık ile “ürün” düzeyindeki şeffaflık arasındaki farkın hâlâ önemli bir sorun alanı olduğunu ortaya koymaktadır. İncelenen markaların büyük çoğunluğu sürdürülebilirlik taahhütlerini kamuya açık biçimde paylaşsa da, ürün bazında izlenebilirlik bilgisinin hem mağaza ortamında hem de çevrim içi kanallarda son derece sınırlı kaldığı görülmektedir. Bu tablo, DPP’nin ürün bazında doğrulanabilir bilgi üretimi yoluyla mevzuata uyumun ötesinde, tedarik zinciri şeffaflığını ve döngüsel ekonomi uygulamalarını destekleyen stratejik bir yapı sunduğunu ifade etmektedir.

DPP, tüketicilerin ürünlere ilişkin daha bilinçli kararlar almasını desteklemektedir. Avrupa Komisyonu’nun tüketici araştırmalarına göre, AB’deki tüketicilerin %73’ü sürdürülebilirlik bilgisi açıkça sunulan ürünleri tercih etmektedir. DPP, bu beklentiye yanıt vererek yeşil yıkama (greenwashing) riskini azaltmakta ve marka güvenini güçlendirmektedir. Avrupa Birliği tarafından kabul edilen Empowering Consumers for the Green Transition düzenlemesine göre, çevresel iddiaların açık, doğrulanabilir ve karşılaştırılabilir olması gerekmektedir.¹⁴ Bu çerçevede DPP, ürün bazında sunulan somut veriler aracılığıyla belirsiz veya kanıta dayanmayan sürdürülebilirlik söylemlerinin önüne geçmeyi hedeflemektedir. Böylece tüketicilerin yanlış yönlendirilmesi engellenerek güven temelli bir piyasa yapısının oluşturulması desteklenmektedir.

DPP yaklaşımı, sunduğu potansiyel faydaların yanı sıra, ele alınması gereken önemli yapısal etkiler ve uygulama zorlukları da barındırmaktadır. Özellikle sektörler ve ülkeler genelinde standartlaştırılmış ve birlikte çalışabilir bir sistemin oluşturulması, yüksek düzeyde paydaş koordinasyonu gerektirmektedir. Ürün yaşam döngüsü boyunca verinin toplanması, yönetilmesi ve paylaşılması, güçlü veri yönetişimi mekanizmalarını zorunlu kılmakta, bu süreçte veri güvenliği ve kişisel verilerin korunması kritik bir öncelik alanı olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle, DPP’nin başarılı bir şekilde hayata geçirilmesi, teknik çözümlerin yanı sıra yönetişim, kapasite geliştirme ve AB dışındaki pazarlarda benimsenmesini kolaylaştıracak uluslararası uyum mekanizmalarıyla desteklenmelidir.¹⁵

Sonuç olarak DPP, uygulanma sürecinde standartlaşma, veri yönetişimi ve uluslararası uyum gibi yapısal zorluklar barındırmakla birlikte, bu zorlukların bütüncül yönetişim ve kapasite geliştirme yaklaşımlarıyla ele alınması hâlinde sürdürülebilirliği mevzuata uyum başlığıyla sınırlı bir konu olmaktan çıkararak şirketler için somut bir rekabet avantajına dönüştürmektedir. Erken uyum sağlayan markalar; şeffaflık, doğrulanabilir veri ve döngüsel iş modelleri sayesinde tüketici güvenini güçlendirmekte, marka sadakatini artırmakta ve operasyonel verimlilik elde etmektedir. Uygulama örnekleri, DPP’nin çevresel performansın ötesinde, uzun vadeli rekabet gücünü destekleyen stratejik bir araç hâline geldiğini göstermektedir.

Dipnotlar:

1) European Commission. (t.y.). Circular economy – Environment. Şuradan erişilebilir: https://environment.ec.europa.eu/strategy/circular-economy_en. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

2) Aslaner, B. (2023). Dijital ürün pasaportu (DÜP): Teknik gereklilikleri ve beklenen sonuçlar. Adana Sanayi Odası (ADASO). Şuradan erişilebilir: https://www.adaso.org.tr/Content/Files/fileMenager/2023/12//PDF-%20SN.BEK%C4%B0R%20ASLANER-%20D%C4%B0J%C4%B0TAL%20%C3%9CR%C3%9CN%20PASAPORTU.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

3) European Chemicals Agency. (t.y.). EU Batteries Regulation (legislation profile). Şuradan erişilebilir: https://echa.europa.eu/legislation-profile/-/legislationprofile/EU-BATTERIES_REGULATION. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

4) Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (t.y.). EU battery and waste battery regulation (EU) 2023/1542. Şuradan erişilebilir: https://webdosya.csb.gov.tr/db/dongusel_en/icerikler/eu-battery-and-waste-battery-regulat-on-2023_1542-eu-20241023133312.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

5) European Commission. (2025). Ecodesign for sustainable products and energy labelling working plan 2025-2030: Frequently asked questions (4th iteration). Şuradan erişilebilir: https://environment.ec.europa.eu/document/download/5f7ff5e2-ebe9-4bd4-a139-db881bd6398f_en?filename=FAQ-UPDATE-4th-Iteration_clean.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

6) Wautelet, T. ve Ayed, A.-C. (2024). Exploring possible Digital Product Passport (DPP) use cases in battery, electronics and textile value chains (CIRPASS D2.2 DPP Use Cases Report v2.0). CIRPASS Consortium. Şuradan erişilebilir: https://cirpassproject.eu/wp-content/uploads/2024/04/CIRPASS_D2.2_DPP_UseCases_Report_v2.0.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

7) Carey, N. (2024). Volvo to issue world’s first EV battery passport ahead of EU rules. Reuters. Şu adresten erişilebilir: https://www.reuters.com/business/autos-transportation/volvo-issue-worlds-first-ev-battery-passport-ahead-eu-rules-2024-06-04/. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

8) European Parliament and Council. (2023). Regulation (EU) 2023/1542 of the European Parliament and of the Council of 12 July 2023 concerning batteries and waste batteries. Şuradan Erişilebilir: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1542/oj/eng. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

9) Volvo Car Corporation. (2024). Carbon footprint of Volvo EX90 (Version 1.1). Volvo Cars. Şuradan erişilebilir:https://www.volvocars.com/assets/volvocm/globalpages/live/06D21334475546FABE83CEF167441CEA/volvo_carbonfootprintreport_ex90.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

10) Signify Holding. (2024). Service Tag: LED lighting with smart maintenance (SGN-2243BR  brochure). Şuradan erişilebilir: https://www.assets.signify.com/is/content/Signify/Assets/signify/united-states/20240603-sgn-2243br-service-tag-brochure.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

11) European Union. (2024). Directive (EU) 2024/825 of the European Parliament and of the Council of 28 February 2024 empowering consumers for the green transition through better protection against unfair practices and better information. İçinde: Official Journal of the European Union, L serisi. Şu adresten erişilebilir: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/825/oj. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

12) Couttigane, A. (2025). Connecting luxury in the age of authentication. Vogue Business. Şuradan erişilebilir: https://www.vogue.com/article/connecting-luxury-in-the-age-of-authentication. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

13) Zebra Technologies. (2024). Digital Product Passport: Retail insights & solutions. Zebra Technologies. Şuradan erişilebilir: https://www.zebra.com/content/dam/zebra_dam/en/brochure/ebook/retail-brochure-ebook-digital-product-passport-en-us.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

14) Certilogo. (2025). New consumer survey signals new era of trust and transparency in fashion. Certilogo Insights Blog. Şuradan erişilebilir: https://discover.certilogo.com/blogs/insights-blog/a-new-era-of-trust-and-transparency-in-fashion-starting-with-consumers-according-to-a-certilogo-survey. Son erişim tarihi: Aralık 2025.

15) EU Blockchain Observatory and Forum. (2024). Digital Product Passports: A blockchain-based perspective (EUBOF DPP Report). Şuradan erişilebilir: https://blockchain-observatory.ec.europa.eu/document/download/b6e3c85c-43c1-405b-aba8-e49a71249ef7_en?filename=EUBOF_DPP_report.pdf. Son erişim tarihi: Aralık 2025.